Geneeskrachtig water uit Spa en historische waterflessen 

Geneeskrachtig water uit Spa en historische waterflessen 

Genezende werking

De bronnen van Spa waren al bekend bij de Latijnse geleerde en dichter Plinius de Oudere in de 1e eeuw na Christus. Ze werden in het midden van de 16e eeuw herontdekt door Gilbert Fusch, een arts van Duitse afkomst die aan het hof van Luik werkzaam was. In 1559 publiceerde hij het Latijnse werk De acidis fontibus Sylvae Arduennae, praesertim eo qui in Spa visitur (Over de zure bronnen van het Ardennenwoud, in het bijzonder die welke in Spa worden bezocht), dat in verschillende talen, waaronder het Frans, werd vertaald.

Het ijzerhoudende water – "zuur" vanwege het mineraalgehalte – van de bron Pouhon in het hart van het dorp en de bron Sauvenière in de omgeving van Spa wordt door artsen geprezen. Ze bevelen het aan vanwege zijn reinigende, laxerende en diuretische eigenschappen: "Het opent de lichaamskanalen." De therapeutische toepassing is veelzijdig: het verdrijven van melancholie en flegma, het verwijderen van nier- en blaasstenen, de behandeling van onvruchtbaarheid, dermatologische problemen, jicht en geslachtsziekten. Het water is geschikt voor baden, geneeskrachtige behandelingen en verschillende injecties en is ook geschikt om te drinken. Het heeft ook een preventieve werking: pasgetrouwden en verliefden genieten van de thermale bronnen ...

Ook Henri de Heer, een beroemde arts aan het bisschoppelijk hof, was in de 17e eeuw geïnteresseerd in de bronnen van Spa. Hij beschreef ze uitvoerig in zijn werk ‘Spadacrene’ (1614), dat in 1616 in het Frans werd vertaald onder de titel ‘Les fontaines de Spa’. Het werk was een bestseller en werd tot halverwege de 18e eeuw steeds opnieuw geactualiseerd en herdrukt.   

Thermale vakantie in Spa of 'thuis' kuren?

Al deze verhandelingen over het geneeskrachtige water van Spa en het juiste gebruik ervan zijn bedoeld voor artsen en kuurgasten. Zo ontstaan de rituele procedures van het thermale baden in Spa, dat zich nu richt op een sociaaleconomische elite. Spa is de bakermat van de huidige waterwellness, die aanvankelijk alleen voorbehouden was aan de aristocratie.

Terwijl sommige prominente figuren naar Spa kwamen voor een kuur, waaronder de Russische tsaar Peter de Grote in 1717, lieten anderen, zoals de Franse koning Hendrik III in de 16e eeuw of koning George II van Engeland in de 18e eeuw, dit geneeskrachtige water aan hun hof leveren. De internationale handel in gebotteld water van Spa geniet sinds de 17e eeuw een gestaag groeiende populariteit, die tot op de dag van vandaag onverminderd voortduurt.  

Unieke flessen

Spa-water, een exportproduct bij uitstek, stimuleerde de ontwikkeling van de flessenindustrie. De meeste regionale glasfabrieken – waaronder Bonhomme, Nizet, Verrerie d'Amblève en Verrerie de Chênée – produceerden de flessen in grote aantallen van donker glas met een bolle bodem, die eventuele ijzerafzettingen voorkwam. Vanwege de vorm moest het object worden gepresenteerd in een sokkel van hout, metaal of steen. 

Terwijl de export aan het einde van de 16e eeuw nog beperkt was tot de naburige regio's, breidde deze zich in de 18e en 19e eeuw uiteindelijk uit naar heel Europa en zelfs naar Zuid-Amerika. De Engelsen waren in de 18e eeuw bijzonder gecharmeerd van de Grand Tour* en het ‘Eau de Spa’ of ‘German Spa’. Uit archieven blijkt dat ze duizenden flessen uit Luik importeerden. Voor de export worden vaak mandflessen gebruikt, flessen omgeven door een beschermend vlechtwerk van riet om eventuele schokken tijdens het transport op te vangen.

Isabelle Verhoeven, conservator van de afdeling Glas van het Grand Curtius

* Traditionele educatieve reis door continentaal Europa van de Engelse elite in de 18e eeuw.

Video over de flessen:

Meer informatie:

Ch. Fontaine-Hodiamont, ‘Le verre ancien : principes de conservation, d'exposition et d'entretien’, IRPA, Brussel, 2018.

W. Van den Bossche, ‘Antique Glass Bottles – Their History and Evolution (1500-1850) – A Comprehensive, Illustrated Guide – With a World-wide Bibliography of Glass Bottles’, 2001.

G. Xhayet, ‘De la Spadacrene (1614) aux Fontaines de Spa (1616) : un traité liégeois de thermalisme et sa version vulgarisée’. Histoire des Sciences Médicales, 2015, 49 (2), p. 279-287.

G. Xhayet & R. Halleux, ‘Ernest de Bavière (1554-1612) et son temps : l'automne flamboyant de la Renaissance entre Meuse et Rhin’, 2011, Turnhout, p. 79–89.

Informatie

Spa-waterfles

18e eeuw, geblazen bruinachtig glas, 32,1 cm
Inventarisnr.: I/1368

Dit glas is sterk iriserend: het oppervlak schittert in alle kleuren van de regenboog. Hoe aantrekkelijk deze irisering ook is, ze getuigt van de kwetsbaarheid van het glas, die zich uit in een min of meer sterke afbladdering. De schittering geeft aan dat het ontbindingsproces door gelaagdheid al ver gevorderd is. Dankzij een behandeling in het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (IRPA-KIK) kon het oppervlak van de fles worden verstevigd.

Spa-waterfles in mandwerk
18e eeuw, groen glas, 26,1 cm
Inventarisnr.: 55/33

Aangezien rietvlechtwerk een organisch materiaal is, breekt het in onstabiele omgevingen snel af. Vroeger leidde een te hoge luchtvochtigheid tot beschadiging en aantasting van de verpakking.

Spa-waterfles
18e eeuw, mondgeblazen, turkooisgrijs, ondoorzichtig glas met warm aangebrachte koord rond de flessenhals, 25 cm
Inventarisnr.: B/2149

De vorm en kleur van de fles getuigen van een kostenefficiënte productie. Tijdens het bakken veranderde de slakken het uiterlijk van het glas, dat oorspronkelijk transparant donkergroen was bedoeld.

Beeldmateriaal:

Flessen, 17e en 18e eeuw – Afdeling Glas van het Grand Curtius – © Stad Luik – Grand Curtius