Filigraan Chinese snuifdozen van glas

Ik heb goede tabak in mijn tabaksdoos.

Tabak: voor of tegen?

Tabak, dat in het midden van de 16e eeuw vanuit Amerika naar Europa werd gebracht, werd aanvankelijk gebruikt als geneeskrachtige plant, hoewel sommigen al twijfels hadden over de medicinale werking ervan. Het werd gerookt of gekauwd volgens de gewoonte van de Amerikaanse indianen en raakte al snel in onbruik in elitaire kringen. Vanaf 1626 was het gebruik ervan in openbare ruimtes overigens verboden; de verkoop was voorbehouden aan apothekers. Ondanks deze beperkingen vond het inhaleren van het vermalen kruid weerklank in de samenleving. Vooral de tabaksdoos – een rijk versierd vat met deksel – werd een modieus accessoire.

China: eerst gerookt, daarna 'gesnoven'

Aan de andere kant van de wereld ontdekte het China onder de Ming-dynastie (1368-1644) rond 1600 de door Europeanen meegebrachte tabak. Aanvankelijk werd deze in een pijpkop verbrand en gerookt. Met de Qing-dynastie, die vanaf 1644 regeerde, veranderde de mode echter. Vanaf dat moment werd aan het hof van keizer Kangxi (regeringstijd: 1661-1722) gefermenteerde en tot kruidig poeder verwerkte tabak geïnhaleerd of ook 'gesnoven' (vandaar de Engelse benaming 'snuff bottles' voor deze tabaksflacons). Net als in Europa en in tegenstelling tot medische aanbevelingen verspreidde het snuiven van tabak zich snel onder de aristocratie.

'Snuff bottle'? Een verfijnd accessoire van de Chinese elite

De vorm van de oosterse snuifdozen verschilt om twee redenen van hun Europese tegenhangers. Ten eerste is het vochtige klimaat in China niet bepaald bevorderlijk voor het bewaren van tabakspoeder in dozen met een grote opening. De fraaie flesjes worden afgesloten met een decoratieve kurk, die de smalle opening hermetisch afsluit. De tabak wordt met een spatel uit het flesje gehaald. Anderzijds kan het kleine snuifdoosje perfect worden vastgehouden, in een zijden zakje aan de riem worden opgeborgen of in de mouw worden gestopt. Tijdens de Qing-dynastie (1644-1911), met name onder het bewind van keizer Kangxi, beleefde de productie van mondgeblazen glas een renaissance door het gebruik van snuiftabak. Nadat de keizer geschenken van glas uit het Westen had ontvangen, was hij zo enthousiast over dit materiaal dat hij in 1696 een oven liet bouwen in het keizerlijk paleis in Peking (Verboden Stad). Hij vertrouwde de glaswerkplaats toe aan een Duitse jezuïet, die de glasblazers opleidde in de technieken van de productie en de decoratie (slijpen en graveren) van. De functionele tabaksdoos werd zo een artistiek en representatief object van de eigenaar.

Filigraan luxegoederen – begeerd door oosterse hovelingen

In navolging van zijn vader, keizer Yongzheng (regeringstijd: 1722-1735), ontwikkelde Qianlong (regeringstijd: 1735-1796), die ook een groot tabaksliefhebber was, een ware passie voor 'snuiftabak'. Hij liet een groot aantal verfijnde flesjes van verschillende materialen (jade, bergkristal, ivoor, porselein enz.) vervaardigen. In China genoten snuiftabakdozen van jade het hoogste aanzien.

Glas van grote zuiverheid en vaak gekleurd (er zijn 30 varianten gedocumenteerd) bleef echter een populair materiaal, dat door de ambachtslieden meestal als steen werd gevormd en geslepen. Voor de versiering van deze kleine voorwerpen werden hoofdzakelijk twee technieken toegepast. De ene bestond uit het op elkaar leggen van meerdere lagen gekleurd glas en het etsen of slijpen van de bovenste laag om het patroon zichtbaar te maken. Bij een later ontwikkelde methode werd een motief met een ultrafijn penseel aan de binnenkant van de kleurloze glazen fles geschilderd.

Traditioneel werden snuifdozen aan keizers geschonken of door hen in grote aantallen besteld voor officiële of privégeschenken. Tot het einde van de 18e eeuw was het snuiven van tabak voorbehouden aan de elite: geleerden, hoge ambtenaren, de keizer en zijn hofhouding. Daarna werd het gebruik van tabaksdozen steeds populairder en ontstonden er grote productiefaciliteiten in Peking. De handel in tabaksdozen beleefde in de 19e eeuw een opleving, omdat het snuiven van tabak in die tijd een massafenomeen was in China. Aan het begin van de 20e eeuw werd het verdrongen door de sigaret.

Kleine kostbaarheden gewaardeerd door westerse verzamelaars

Deze oosterse snuifdozen inspireren westerse liefhebbers met hun heldere kleuren en exotische versieringen, die ze ter plaatse of in antiekwinkels kopen. De collectie oud glaswerk van de familie Baar, die in 1952 door de stad Luik voor het Grand Curtius werd aangekocht, omvat talrijke Chinese snuifdozen. Deze straalden een vleugje exotisme uit, dat in de 19e eeuw zeer gewild was.

Isabelle Verhoeven, conservator
Afdeling Glas / Grand Curtius

Locatie

De tentoongestelde stukken zijn te zien in de vitrine van het voorwerp van de maand. Inkomhal van het museum Grand Curtius in Luik.

Bijschriften – Copyright Stad Luik – Grand Curtius