Nautiluspaar dat vragen oproept
Schelpdieren in de kunstgeschiedenis
Parelmoer van schelpdieren werd al in de oudheid gebruikt voor de versiering van kostbare voorwerpen, maar pas met de grote ontdekkingsreizen ontstond in Europa belangstelling voor de diversiteit en schoonheid van de dieren zelf.
Sinds het einde van de 16e eeuw was de Nautilus pompilius uit de Stille Oceaan zeer gewild, met name in Duitsland en Nederland, als gevolg van de toename van de handel met Oost-Indië. In de rariteitenkabinetten kreeg hij een ereplaats toegewezen. De buitenste schaal werd vaak afgeschraapt om het onderliggende parelmoeroppervlak bloot te leggen. De rijk gegraveerde exemplaren werden vervolgens in zilver en vermeil gezet en omgevormd tot bekers, die voornamelijk voor decoratieve doeleinden dienden.
Hun zegetocht zette zich vervolgens ook voort in Engeland en Frankrijk. Deze duurde voort tot in de 17e en 18e eeuw, zoals blijkt uit hun aanwezigheid in stillevens of in de naturalia-collecties van de geleerden van de Verlichting.
Het waren pure decoratie- of showobjecten om indruk te maken op gasten en hun nieuwsgierigheid te wekken. Vaak waren het unieke stukken, maar er zijn ook enkele paar gemaakt.
Tegenwoordig worden alle soorten nautilussen bedreigd door overbevissing. Sinds 2016 wordt de handel erin gereguleerd door de Overeenkomst inzake de bescherming van bedreigde diersoorten van Washington.
Nautiluspaar van het Grand Curtius
Dit opmerkelijke nautiluspaar in de vorm van een beker kwam in 1910 in de collectie van het Grand Curtius terecht als onderdeel van de omvangrijke schenking van mevrouw Sophie Moxhon (meer dan 2500 objecten).
Het oppervlak van de schelp werd met schuurmiddelen of zuur blootgelegd tot op de parelmoerlaag en vervolgens gegraveerd met een decor van fantastische figuren (sfinxen, hermen enz.), ranken, bloemen, dieren en hoorns des overvloeds. Om ze te accentueren, werden deze gravures met zwarte inkt getekend. De nautilus werd vervolgens geplaatst in een met figuren en ornamenten versierde montuur van geciseleerd, gedeeltelijk verguld zilver. Opengewerkte filigraanbanden, die met behulp van scharnieren kunstig aan elkaar zijn bevestigd, volgen de natuurlijke groeirichtingen van de schelp en verbinden deze stevig met de voet. De scharnieren tonen aan dat deze onderdelen regelmatig werden gedemonteerd voor reinigingsdoeleinden.
De versiering van de monturen verwijst vaak naar maritieme motieven of hun functie als drinkvat: de kelken rusten op volledig plastische satyrfiguren, die op een schacht zitten die afwisselend is versierd met sint-jakobsschelpen en vrouwenbustes, vermoedelijk nimfen of harpijen. De bovenkant van de kelk wordt gevormd door een volledig plastisch gemodelleerd struisvogelfiguur.
In tegenstelling tot de bovendelen verschillen de twee voetstukken van elkaar. Het linker exemplaar is versierd met een reliëfdecoratie van groteske maskers, rankend gebladerte en hoorns des overvloeds, die qua stijl en vakmanschap perfect harmoniëren met de rest van de kelk. De voet van de tweede kelk is classicistisch vormgegeven, met fijn geciseleerd rankwerk, een stilistische breuk die wijst op een latere aanvulling van de montuur.
Raadselachtige herkomst en datering
De voetstukken van de twee Nautilus-bekers van het Grand Curtius stammen niet uit dezelfde periode. Dat verklaart ook de verschillende stempels die op de rand van de voetstukken zijn aangebracht. Het decor van het rechter exemplaar is fijner uitgevoerd en van recentere datum. Er zijn twee hypothesen denkbaar: ofwel gaat het om een origineel paar uit de 17e eeuw, waarbij de rechterkelk aan de voet is gerestaureerd, waarschijnlijk vanwege een beschadiging die ook de schaal had aangetast. Ofwel is de linker kelk een uniek exemplaar uit de 17e eeuw, waaraan in de 19e eeuw een tegenhanger is toegevoegd. Maar waarom zou in dat geval een andere voet zijn gekozen voor een verder perfecte kopie?
Duidelijkheid over de datering en herkomst van dit paar nautilussen zou mogelijk kunnen worden verkregen door een analyse van de stempels.
Carmen Genten
Curator
Conservator van de afdeling decoratieve kunst, Grand Curtius
Locatie
Het paar nautilussen is te zien in de vitrine van het voorwerp van de maand. Inkomhal van het museum Grand Curtius in Luik.
Bijschriften
Nautiluspaar, Grand Curtius
© Stad Luik – Grand Curtius
Geselecteerde bibliografie
– Pierre Kjellberg, in Objets montés du Moyen Âge à nos jours, Les Éditions de l’Amateur, 2000.
– Serge Alexandre, Le nautile en coupe, in het tijdschrift Art&fact nr. 15 (Mélanges Pierre Colman), 1996, p. 122-124.
– https://collections.vam.ac.uk/item/O11013/nautilus-cup-partridge-affabel/
- https://www.rct.uk/collection/50603/nautilus-cup
- https://www.rct.uk/collection/themes/trails/wunderkammer-cabinet-of-curiosities/nautilus-cup-0